Κυριακή 18 Οκτώβρη 1981: 29α γενέθλια, ‘Το ΠΑΣΟΚ στην κυβέρνηση, ο λαός στην εξουσία’

 (Υπότιτλος: Αποστόλης Λάζαρης, Wasily Leontief,  ΑΒΣΠ και ο ZX81)

(λίγο υπομονή με το παρακάτω κείμενο ανάμεσα σε ‘_______’, που μπορεί και να παραληφθεί ως εισαγωγή στον Αποστόλη Λάζαρη και τον Wassily Leontief).

____________________________

Η ανάλυση εισροών/εκροών (input-output analysis, συχνά Ι/Ο) είναι ό,τι πιο συναρπαστικό έχω στο τσαντάκι με τα απαραίτητα 'εργαλεία' της δουλειάς.[1] Όμως, κάθε φορά που βλέπω μια τέτοια μελέτη, στο μυαλό μου έρχεται πάντα η απάντηση του δικηγόρου στο παρακάτω ανέκδοτο:

Κάποιος ρώτησε έναν οικονομολόγο (Ο), ένα μηχανικό (Μ) και ένα δικηγόρο (Δ) πόσο κάνει δύο και δύο. Οι απαντήσεις τους ήταν:

Ο: Εξαρτάται από τον πληθωρισμό, τα επιτόκια και την τιμή του πετρελαίου.

Μ: (συμβουλευόμενος πρώτα το μηχανάκι του): 4,000000000

Δ: Εσείς πόσο θα θέλατε να κάνει;

 Η μεθοδολογία επινοήθηκε από το Ρώσο οικονομολόγο Wassily Leontief στα χρόνια της Σοβιετικής Ένωσης, τότε που όλες οι οικονομικές σχέσεις έπρεπε να είναι μετρήσιμες και προγραμματισμένες, και εφαρμόστηκε ακόμα και στις ΗΠΑ, σε έρευνες περιφερειακής ανάπτυξης, όταν ο Leontief μετακόμισε στο Χάρβαρντ. Το 1973 για την επινόησή του αυτή, ο Leontief τιμήθηκε με το Νόμπελ οικονομικής επιστήμης.

 [Παρένθεση] Ο Ντόναλντ Ρήγκαν ήταν γνωστός για το μοναδικό τρόπο που έλεγε σοβιετικά (και άλλα) ανέκδοτα. Εδώ https://www.youtube.com/shorts/-Ntuq050EHY είναι ένα από αυτά για κάποιον που αγόρασε αυτοκίνητο με παράδοση σε 10 χρόνια [κλείνει η παρένθεση]

Η ανάλυση εισροών/εκροών αποτελεί ένα μοναδικό εργαλείο τόσο για την αξιολόγηση έργων όσο και για τη χάραξη οικονομικής πολιτικής. Με απλά λόγια, η μέθοδος συνίσταται στη διακρίβωση οικονομικών σχέσεων μεταξύ κλάδων της εθνικής οικονομίας, π.χ. πόσο κάρβουνο χρειάζεσαι για να παράξεις μια κιλοβατώρα ηλεκτρικής ενέργειας, πόσα σταφύλια απαιτούνται για ένα μπουκάλι βότκα (😊), πόσο σιδηρομετάλλευμα για το χτίσιμο ενός πλοίου, και ούτω καθεξής. Με βάση αυτούς τους τεχνικούς συντελεστές υπολογίζονται οι πολλαπλασιαστές Leontief που μετρούν τις οικονομικές επιδράσεις έργων, αποφάσεων, προγραμμάτων και πολιτικών.

 Στην αξιολόγηση έργων, όπως ενός δρόμου, λιμανιού, της Διώρυγας του Παναμά, της ναυπηγικής βιομηχανίας ή της ναυτιλίας, η μέθοδος επιτρέπει τη μέτρηση της συνολικής επίδρασης --άμεσης, έμμεσης και επαγόμενης (induced), στη δημιουργία απασχόλησης, εισοδημάτων, προστιθέμενης αξίας και φορολογικών εσόδων. Στη χάραξη πολιτικής, η μέθοδος κατατάσσει τους κλάδους της οικονομίας ανάλογα με τις διασυνδέσεις τους προς τα εμπρός και προς τα πίσω (forward and backward linkages) με τους υπόλοιπους τομείς της οικονομίας, επιτρέποντας έτσι την ιεράρχηση των δημόσιων δαπανών.

 Οι διασυνδέσεις αυτές είναι σημαντικές και μπορούν εύκολα να υπολογιστούν από τους πίνακες εισροών-εκροών. Οι διασυνδέσεις προς τα πίσω μετρούν πόσα αγοράζει ένας κλάδος, όπως η ναυτιλία, από την εθνική οικονομία --για παράδειγμα εργασία, κεφάλαιο, γη και πρώτες ύλες-- ενώ οι διασυνδέσεις προς τα εμπρός δείχνουν την ποσότητα αγαθών ή υπηρεσιών που ο κλάδος πουλάει στην εθνική οικονομία· για παράδειγμα, τι μέρος του εξωτερικού μας εμπορίου μεταφέρεται με πλοία υπό Ελληνική σημαία. Όσο ισχυρότερες είναι αυτές οι διασυνδέσεις τόσο μεγαλύτερη είναι η σημασία του κλάδου και τόσο περισσότερη «στοργή» θα πρέπει να του αφιερώνει η κεντρική εξουσία.

Η ελληνική ναυτιλία αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα. Ο ελληνόκτητος στόλος είναι μακράν ο μεγαλύτερος στον κόσμο, αντιπροσωπεύοντας σχεδόν το 20% της παγκόσμιας χωρητικότητας. Ωστόσο, ο κλάδος απασχολεί ναυτικούς από τρίτες χώρες, ναυπηγεί τα πλοία του στην Κίνα και τα χρηματοδοτεί στη Νέα Υόρκη. Κατά συνέπεια, οι διασυνδέσεις προς τα πίσω --δηλαδή οι αγορές από την εθνική οικονομία-- είναι σχετικά περιορισμένες. Περιορισμένες είναι και οι διασυνδέσεις προς τα εμπρός, διότι, λόγω του τεράστιου μεγέθους της σε σχέση με την εθνική οικονομία, η ελληνική ναυτιλία μεταφέρει μόνο ένα μικρό μέρος του εξωτερικού εμπορίου της χώρας. Η κατάσταση αυτή έχει οδηγήσει στην πάγια επωδό των Ελλήνων εφοπλιστών: «Έχουμε μικρή σχέση με τη χώρα και δεν της ζητούμε τίποτε· επομένως, αγαπητή κυβέρνηση, μείνε μακριά και άφησέ μας να κάνουμε τη δουλειά μας όπως εμείς ξέρουμε».

[Παρένθεση] Η σχέση Κράτους και Ελληνικής ναυτιλίας διατυπώθηκε γλαφυρότατα τον Αύγουστο του 1963, στο Πρώτο Ελληνικό Ναυτιλιακό Συνέδριο, από τον πρόεδρο της τότε κυβέρνησης, Γεώργιο Παπανδρέου:  «…Και αυτή είναι η μεγάλη διαφορά, η οποία υπάρχει μεταξύ των άλλων ελληνικών βιομηχανιών και της μεγάλης βιομηχανίας της ναυτιλίας. Αι άλλαι είναι υποανάπτυκτοι και προσπαθούν να πληρώσουν το κενόν. Η Ναυτιλία η Ελληνική είναι υπερανάπτυκτος και αγωνίζεται να χωρέση εις τα πλαίσια του Ελληνικού Κράτους…» [κλείνει η παρένθεση]

__________________________________

 

Για όσους έχουν κάποια σχέση με γραμμική άλγεβρα, οι πολλαπλασιαστές Leontief βασίζονται στην αντιστροφή πινάκων (μητρών). Σήμερα, η αντιστροφή ενός πίνακα n × n είναι παιχνιδάκι, καθώς γίνεται μέσα σε λίγα λεπτά με κάνα δυο πληκτρολογήσεις. Ωστόσο, δεν είχαμε πάντα υπολογιστές, παρά μόνο λογαριθμικούς κανόνες (slide rules) και πολλή υπομονή. Η αντιστροφή ενός πίνακα 100 × 100 ήταν ένας τεράστιος άθλος εκείνη την εποχή.[2] Στο Χάρβαρντ, οι φοιτητές του Leontief παραπονιόντουσαν επειδή έπρεπε να αντιστρέφουν με το χέρι μεγάλους πίνακες εισροών-εκροών. Ο Λεοντίεφ τους άκουγε προσεκτικά και απαντούσε: "Ωραία. Τώρα θα το σκεφτείτε δυο φορές πριν προσθέσετε ακόμα έναν τομέα." Αναπολώ επίσης τις δικές μου μέρες ως φοιτητής οικονομετρίας (η οποία δεν ήταν τότε παρά αντιστροφή πινάκων). Θυμάμαι τους καθηγητές μου να γεμίζουν τον έναν μαυροπίνακα μετά τον άλλον με τις ιδιότητες των ασυμπτωτικών εκτιμητών, ενώ εμείς γεμίζαμε το ένα τετράδιο μετά το άλλο, αντιγράφοντάς τους (στη φωτό ένα μικρό δείγμα, Έτος Κυρίου 1977). 

Απέκτησα το πρώτο μου προσωπικό κομπιουτεράκι ως νεαρός λέκτορας (1981) στο Πανεπιστήμιο Πειραιώς. Ήταν ο ZX81 του Clive Sinclair: διαστάσεις μικρού, λεπτού, βιβλίου, βάρος ολίγων γραμμαρίων, CPU 1K (την οποία είχα επεκτείνει, εξωτερικά, στα 16K, αλλά αν κουνούσες τον ΖΧ81, έχανες τα πάντα) και αποθήκευση σε κασέτα ενός φορητού δημοσιογραφικού κασετοφώνου˙ ένα Sanyo ήτανε, που αγοράσαμε με τη Ντόλη ένα βροχερό φθινοπωρινό βραδάκι από ένα μαγαζί ηλεκτρονικών, Σταδίου και Όθωνος γωνία, εκεί που είναι σήμερα η ΖΑRA.  Αν η ένταση του ήχου δεν ήταν σωστά ρυθμισμένη στο μαγνητόφωνο, μπορούσες να χάσεις όλα όσα είχες αποθηκεύσει στην κασέτα. Οθόνη; Μια τηλεόραση Philips, 14 ιντσών (φωτό).

 Η πρώτη μου περιπέτεια ήταν να γράψω ένα πρόγραμμα για την αντιστροφή πίνακα n × n οποιωνδήποτε διαστάσεων. Εύκολο; Λοιπόν, μου πήρε τέσσερις μήνες, δουλεύοντας τα βράδια μέχρι την ανατολή του ήλιου, νιόπαντρος, με τη συνεχή υπενθύμιση (και απειλή) ενός διαζυγίου 😊. Στο τέλος τα κατάφερα. Εκείνες τις μέρες, είχαμε παντού πολλά μαγαζιά με περιφερειακά υπολογιστών: σκληρούς δίσκους, κάρτες γραφικών, κάρτες επέκτασης, ό,τι μπορείς να φανταστείς. Μια μέρα, καθώς κατηφόριζα την Κολοκοτρώνη, κάτω απ’ το Υπουργείο Οικονομικών, είδα το πρόγραμμα αντιστροφής πινάκων που είχα φτιάξει με τόση περηφάνια να πουλιέται 2.000 δραχμές! Κάποιος άλλος το είχε φτιάξει πριν από μένα.

 Το 1981 ήταν επίσης η χρονιά που το ΠΑΣΟΚ του Ανδρέα Παπανδρέου κέρδισε τις εκλογές. Ο σοσιαλισμός ήταν μια έννοια που δεν ήταν πλήρως κατανοητή από το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού της εποχής εκείνης και, μολονότι οι Έλληνες, με ρίγη προσμονής, λαχταρούσαν για «αλλαγή», φοβόντουσαν ταυτόχρονα μήπως έχαναν ακόμη και το σπίτι τους! Για του λόγου το αληθές, το πρωί της Δευτέρας, 19 Οκτώβρη 1981, οι νοικοκυρές άδειαζαν τα ράφια των σουπερμάρκετ.

Στην Πεύκη, με το Θανάση και την Κουλίτσα, στα 29^α γενέθλιά μου, παρακολουθούσαμε τα αποτελέσματα στο χαζοκούτι, τρώγοντας τα νύχια μας. Είμαστε βλέπεις τότε κι εμείς παιδιά της «αλλαγής» και ως επίδοξοι οικονομολόγοι (μόλις είχα ξεκινήσει στο ΠΑ.ΠΕΙ, την τότε ΑΒΣΠ) χαζεύαμε με τα προχωρημένα μαθηματικά οικονομικά του Αντρέα που μαρτυρούσαν, χωρίς άνω τελείες, την υψηλή ευφυία του ανδρός. Όταν είχε πλέον αρχίσει να ‘δείχνει’ το αποτέλεσμα, μεταφερθήκαμε με αλαλαγμούς στα περιώνυμα τότε «σουβλάκια» της Κηφισιάς, για όσους τα θυμούνται ακόμα, για να το γιορτάσουμε.

Ένας από τους πρώτους υπουργούς Οικονομικών[3] της κυβέρνησης Παπανδρέου, για την ακρίβεια ο πρώτος τη τάξει Υπουργός Συντονισμού, επιφορτισμένος με την κατάρτιση του οικονομικού προγράμματος του ΠΑΣΟΚ, ήταν ο Αποστόλης ο Λάζαρης: ειδικός στον οικονομικό προγραμματισμό (άρα και στον Leontief) και καθηγητής μου στην ΑΒΣΠ στα πρώτα χρόνια της μεταπολίτευσης, τότε που το αμφιθέατρο ‘έβραζε’, τότε που καθηγητές έβγαιναν από την αίθουσα σηκωτοί, και τότε που το μόνο σύνθημα που επικρατούσε ήταν ‘κάθαρση’. Βλέπεις, στην Ελλάδα του "ό,τι δηλώσεις είσαι", από τη μια μέρα στην άλλη πολιτογραφήθηκαν όλοι "αντιστασιακοί".

Το αντίπαλο δέος του Λάζαρη ήταν ο Θανάσης ο Κανελλόπουλος, ιστορική πολιτική, συγγραφική και καθηγητική φυσιογνωμία που μας έκανε ‘οικονομική ανάπτυξη’, έχοντας μόλις εκλεγεί βουλευτής Ηλίας με την ΕΚ-ΝΔ. Το μάθημα και των δύο ήταν βραδινό, λόγω υποχρεώσεων στη διάρκεια της ημέρας. Εννιά με έντεκα το βράδυ, αν το πιστεύεις! Τετάρτη ο Λάζαρης, Παρασκευή ο Κανελλόπουλος. Η 102, στον πρώτο όροφο της Καραολή, ασφυκτιούσε στο μάθημά τους. Καρφίτσα δεν έπεφτε. Όλα τα παράθυρα ανοιχτά, και αν κάποιος φούντωνε και κάνα τσιγαράκι, δίπλα στο παράθυρο, ή στο μπαλκονάκι της Πραξιτέλους, κανείς δεν είχε αντίρρηση.

Η ‘χημεία’ μου με το Λάζαρη ήταν καλή. Κάποια στιγμή, ως Υπουργός Συντονισμού πλέον, και επιθυμώντας να κατανοήσει καλύτερα την ελληνική ναυτιλία, μου ανέθεσε την εκπόνηση μιας μελέτης. Καρπός της ήταν η εργασία μου «Ναυτιλία και οικονομική ανάπτυξη», Κέντρο Προγραμματισμού και Οικονομικών Ερευνών (ΚΕΠΕ), 1986 (υπάρχει στη βιβλιοθήκη του ΚΕΠΕ, αλλά όχι ψηφιοποιημένη). Καθώς είχα φτιάξει με τόση υπερηφάνεια το πρόγραμμα αντιστροφής πινάκων, θεώρησα ότι η μελέτη έπρεπε να έχει οικονομετρικό χαρακτήρα, επιχειρώντας να εξηγήσει το ναυτιλιακό συνάλλαγμα που εισέρρεε στη χώρα με τη βοήθεια μακροοικονομικών μεταβλητών, όπως ο πληθωρισμός, τα επιτόκια, οι συναλλαγματικές ισοτιμίες κ.ά. 

Η δουλειά αυτή πρωτοπαρουσιάστηκε, σαββατόβραδο όπως πάντα, χειμώνα-καλοκαίρι, σε ένα από τα 'σεμινάρια' του "Αντώνη". Αλλά αυτό σε άλλο αρθράκι για τον Αντώνη Παναγιωτόπουλο: Μια από τις εμβληματικότερες φυσιογνωμίες του ΠΑ.ΠΕΙ, και ο άνθρωπος που εισήγαγε τα μαθηματικά οικονομικά στο πανεπιστήμιο, αλλά και του αγόρασε, ως πρύτανης, τον πρώτο του mainframe υπολογιστή: Έναν Burroughs B1900. 

--«Δεν πας για ύπνο λέω 'γω; Τρεις η ώρα!», μου λέει βλέποντας αναμμένο το φως του γραφείου, και επαναφέροντάς με έτσι στην πραγματικότητα του 2026, σχεδόν μισό αιώνα μετά από εκεί που βρισκόμουνα: Καραολή και Δημητρίου 40 και Πραξιτέλους γωνία. 😊

2 Αυγούστου, Έτος Κυρίου 2026
Ροτερόδαμον

 

 

---

[1]Haralambides, H.E. (1996) ‘The Economic Impact of Shipping on the National Economy’. International Conference on Shipping, Ports and Logistics Services: Solutions for Global Issues. The International Association of Maritime Economists, Vancouver, B.C., Canada. Also: ‘On Forward Linkages and Input-Output Table Reconstruction. Methodological part of the European Economic Impact Study for the European Shipping Sector’. EU 4th Framework Research Programme.

[2] Ανάλογα με τη στατιστική πηγή, ο πιο αναλυτικός πίνακας Ι/Ο της Αμερικής είναι 400X400.

[3] Υπουργείο Συντονισμού λεγότανε τότε, μετέπειτα Υπουργείο Εθνικής Οικονομίας, σε αντιδιαστολή με το Υπουργείο Οικονομικών που ήταν κατά κύριο λόγο υπεύθυνο για τη δημοσιονομική διαχείριση.