Τουρτουρίζοντας μέσα σε ένα ‘κουτί’

Jan Tinbergen, ο πιο διάσημος συνάδελφός μας στο Erasmus, υπήρξε ο πρώτος οικονομολόγος που χρησιμοποίησε τον νόμο της βαρύτητας του Νεύτωνα για να ερμηνεύσει το εμπόριο μεταξύ δύο χωρών. Με απλά λόγια, η βαρυτική δύναμη (έλξη) μεταξύ δύο πλανητών, η δύναμη που κρατά τη γη σε τροχιά γύρω από τον ήλιο, ή που φέρνει την Ανδρομέδα ολοένα πλησιέστερα στο γαλαξία μας, εξαρτάται ευθέως από τη μάζα τους (που, στα υποδείγματα εμπορίου, ισοδυναμεί με το μέγεθος των οικονομιών των χωρών) και αντιστρόφως ανάλογα με την απόστασή τους. Τριάντα χρόνια αργότερα, έδειξα ότι, λόγω του ανταγωνισμού και των οικονομιών κλίμακας στη ναυτιλία, η «φυσική απόσταση» στο υπόδειγμα του Tinbergen δεν ήταν πλέον επαρκής και όφειλε να αντικατασταθεί από την «οικονομική απόσταση», όπως αυτή προσεγγίζεται από τους ναύλους θαλάσσιας μεταφοράς.

Είναι ευρέως γνωστό ότι ο Tinbergen μοιράστηκε το πρώτο βραβείο Νόμπελ οικονομικών το 1969 με το Νορβηγό Ragnar Frisch. Λιγότερο γνωστό είναι όμως ότι ο αγαπημένος μαθητής του Tinbergen, o Tjalling Koopmans, τιμήθηκε κι αυτός με το Νόμπελ το 1975, από κοινού με τον Leonid Kantorovich, για το έργο τους στην ανάλυση δραστηριοτήτων (activity analysis)˙ τον πρόδρομο της επιχειρησιακής έρευνας.

Πριν μεταβεί στις Ηνωμένες Πολιτείες, στις αρχές του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, όπου και ανέλαβε τελικά την Cowles Commission, ο Koopmans δίδαξε επίσης στο Ρότερνταμ, καλύπτοντας τα μαθήματα Μαθηματικών Οικονομικών του Tinbergen, ο οποίος είχε προσωρινά μεταβεί στη Γενεύη. Το βιβλίο τού Koopmans Tanker Freight Rates and Tankship Building αποτελεί μέχρι σήμερα βασική ύλη σε κάθε προχωρημένο μάθημα Ναυτιλιακής Οικονομικής.

Εκείνο όμως που προσωπικά θεωρώ ακόμη σημαντικότερο είναι το άρθρο του Koopmans του 1947, Measurement without Theory. Μου το είχε στείλει ένας ιδιαίτερα οξυδερκής φοιτητής μου, ο Armando Veras Sepúlveda, υπενθυμίζοντάς μου αυτά που τους δίδασκα ήδη από το 2006: «τα δεδομένα δεν είναι για να γεννούν θεωρίες αλλά μόνο για να τις επαληθεύουν». Έκτοτε, το αφιερώνω, με πολύ τρυφερότητα, στους φίλους και συναδέλφους οικονομέτρες, ιδίως εκείνους της ανάλυσης χρονολογικών σειρών.

Δεν ήταν, λοιπόν, παρά αυτονόητο να δοθεί στο εμβληματικό κτήριο της πανεπιστημιούπολής μας το όνομα «Tinbergen Building» (φωτό).

Όταν μετακινήθηκα από τη Σουηδία στο Ρότερνταμ το 1992, το δεκαεπταώροφο Tinbergen Building βρισκόταν υπό ανακαίνιση. Τα γραφεία μας στεγάστηκαν προσωρινά απέναντι, στο Brainpark, ένα είδος «Silicon Valley» του Ρότερνταμ. Αλλά οι αίθουσες διδασκαλίας δεν μπορούσαν φυσικά να μεταστεγαστούν κι αυτές. Έτσι, οι πρώτες μου διαλέξεις, στον δριμύ χειμώνα του 1992, δόθηκαν μέσα σε ένα κοντέινερ! Ίσως, τελικά, η μετέπειτα αγάπη μου για το «κουτί» να μην ήταν εντελώς ανεξάρτητη από εκείνον τον χειμώνα…

Κι όμως, από εκείνο το ταπεινό «κουτί» αναδείχθηκαν πολλοί εξέχοντες «Ροτερνταμέζοι» και, ασφαλώς, πολλοί αξιόλογοι συνάδελφοι. Με την ολοκλήρωση των εργασιών επιστρέψαμε στο κτήριο. Το Ρότερνταμ ήταν τότε  πολύ διαφορετικό. Από το γραφείο μου στον 12ο όροφο αγνάντευα αγελάδες, στα ανοιχτά χωράφια του Capelle aan den IJssel. Στην πανεπιστημιούπολη, κάθε φορά που ακούγαμε άλλη γλώσσα πέραν της ολλανδικής, γυρίζαμε το κεφάλι με έκπληξη. Στο κέντρο της πόλης υπήρχε ένα και μοναδικό γραφείο τουριστικών πληροφοριών στην Coolsingel, και θα ήσουν τυχερός αν το έβρισκες ανοιχτό. Κοιτάξτε όμως το Ρότερνταμ σήμερα: το «Μανχάταν της Ευρώπης»! (φωτό).

Το Ρότερνταμ έλαβε Δικαιώματα Πόλης στις 7 Ιουνίου 1340, σχεδόν επτά αιώνες πριν. Τότε δεν ήταν παρά ένας μικρός οικισμός δύο χιλιάδων ψυχών. Το πώς αυτό το 'σκατουλάκι' στις όχθες του ποταμού Ρόττε εξελίχθηκε στο «Μανχάταν» της Ευρώπης και στο μεγαλύτερο λιμάνι της ηπείρου, είναι μια συναρπαστική αφήγηση: ένα παραμύθι αδιάκοπης δουλειάς, σεβασμού στο συνάνθρωπο, προσήλωσης στο κράτος δικαίου, και βαθιάς συνείδησης της κοινής μας κληρονομιάς και των κοινών μας αξιών.

HX
Έτος Κυρίου 2026, Πρωτομαγιά

Εφοδιαστική πόλης – city logistics

Αργά τ’ απόγευμα θαρρώ ήτανε, μετά τη δύση και πριν τα neon lights, που μεταμορφώνουν το εμπορικό κέντρο του Χονγκ Κονγκ σε μια ‘άλλη’ πόλη, ενός άλλου κόσμου, στη ζώνη του λυκόφωτος.

Χαζεύοντας τις βιτρίνες, έπεσα πάνω της. Sony Cyber-shot DSC-F1. Η πρώτη ψηφιακή κάμερα στον κόσμο. 0.3 megapixel (σήμερα ακόμα και τα φτηνά κινητά ξεκινούν από τα 12). Ο πρωτοποριακός περιστρεφόμενος φακός της εισήγαγε τα selfies 20 χρόνια πριν τα μάθουμε.

Ήταν ακριβή για την εποχή, αλλά δεν μπόρεσα να αντισταθώ στη γοητεία της.

Το μαγαζάκι ήτανε τίγκα μέχρι το ταβάνι στα γκατζετάκια, αλλά μόνο εκθέματα· τίποτα δεν προοριζόταν για άμεση πώληση. 

Αφού την περιεργάστηκα, είπα στον καταστηματάρχη πως την ήθελα. Εκείνος, με ευγένεια, μου ζήτησε να καθίσω, μου πρόσφερε τσάι και ζήτησε την πιστωτική μου κάρτα.

 Στο μεταξύ, το παιδί του μαγαζιού καβάλησε το ποδήλατό του, έτρεξε στην αποθήκη και επέστρεψε με την κάμερα προτού προλάβω καν να τελειώσω το τσάι μου.

 «εξαιρετικό παράδειγμα αστικής εφοδιαστικής», είπα στον μαγαζάτορα, κάνοντάς τον ακόμα πιο ευτυχή κι από την ίδια την πώληση.

 Και το δια ταύτα:

 Το κέντρο της κάθε μεγάλης πόλης είναι πλέον οικονομικά απαγορευτικό για σουπερμάρκετ, αποθήκες, εμπορικά κέντρα, αντιπροσωπείες, κλπ. Η επιχείρηση ψάχνει για επαρκή χώρο και χαμηλό κόστος γης και ενοικίων. Και αυτά τα βρίσκει στην περιφέρεια της πόλης. Το χαμηλότερο κόστος θα περάσει αργά ή γρήγορα στον καταναλωτή και αυτό είναι καλό. Αλλά τι γίνεται με το κόστος χρήσης του αυτοκινήτου που θα μας πάει εκεί, και με τις εξωτερικές επιβαρύνσεις που αυτό δημιουργεί (ρύπανση, συμφόρηση, ατυχήματα); Πώς συμβιβάζονται αυτά τα δύο; 

Αλλά αυτά είναι πράματα που έχουμε πει τόσες φορές που μάλλιασε πια η γλώσσα μας, όπως όταν π.χ. ένα φορτηγό, που μόλις παρέλαβε ένα κοντέινερ απ’ το λιμάνι του Μπουένος Άιρες, κάνει δυο ώρες για να διασχίσει την παραμυθένια αυτή πόλη ώσπου να βγει στον αυτοκινητόδρομο. 

Στο Ρότερνταμ, το μεγαλύτερο διανεμητικό κέντρο της Ευρώπης, υπάρχουν εκατοντάδες Ασιατικά κέντρα διανομής (European Distribution Centers), επιχειρήσεων όπως  Samsung, Sony, Canon, Huawei, Xiaomi, κλπ., που διοχετεύουν τα προϊόντα αυτά απ’ άκρου σ ’άκρον της Ευρώπης και σε πόλεις όπου είτε η αποθήκευση είναι ακριβή ή η ζήτηση δεν επαρκεί για να παραλάβει ένα κοντέινερ γεμάτο Αdidas, ή και τα δύο. Με τη διοχέτευση των εμπορευμάτων μέσω του Rotterdam, εμπορεύματα που φθάνουν με τους γίγαντες των πλοίων, απολαμβάνοντας έτσι οικονομίες κλίμακας, οι ευρωπαϊκές πόλεις, ιδίως οι περίκλειστες, (land-locked) περιορίζουν το κόστος αποθήκευσης και κεφαλαίου μέσω της χρήσης αποτελεσματικών συστημάτων Just-in-Time, κάτι που διαφορετικά δεν θα μπορούσαν να επιτύχουν από μόνες τους.

Τα logistics είναι η καινούργια μας πραγματικότητα αλλά δεν είναι φτηνά. Αυτό είναι κάτι που πρέπει να καταλάβουμε. Γιατί, ως συνήθως, αυτός που ωφελείται δεν είναι ο ίδιος με αυτόν που πληρώνει.

ΗΧ
Ροτερόδαμον
Έτος Κυρίου 2026, Απρίλης.