Τουρτουρίζοντας μέσα σε ένα ‘κουτί’

Jan Tinbergen, ο πιο διάσημος συνάδελφός μας στο Erasmus, υπήρξε ο πρώτος οικονομολόγος που χρησιμοποίησε τον νόμο της βαρύτητας του Isaac Newton για να ερμηνεύσει το εμπόριο μεταξύ δύο χωρών. Με απλά λόγια, η βαρυτική δύναμη (έλξη) μεταξύ δύο πλανητών, η δύναμη που κρατά τη Γη σε τροχιά γύρω από τον Ήλιο, ή που φέρνει την Ανδρομέδα ολοένα πλησιέστερα στο γαλαξία μας, εξαρτάται ευθέως από τη μάζα τους (που, στα υποδείγματα εμπορίου, ισοδυναμεί με το μέγεθος των οικονομιών των δύο χωρών) και αντιστρόφως από την απόστασή τους. Τριάντα χρόνια αργότερα, έδειξα ότι, λόγω του ανταγωνισμού και των οικονομιών κλίμακας στη ναυτιλία, η «φυσική απόσταση» στο υπόδειγμα του Τίνμπεργκεν δεν είναι πλέον επαρκής· οφείλει να αντικατασταθεί από την «οικονομική απόσταση», όπως αυτή προσεγγίζεται από τους ναύλους θαλάσσιας μεταφοράς.

Είναι ευρέως γνωστό ότι ο Tinbergen μοιράστηκε το πρώτο Βραβείο Νόμπελ Οικονομίας το 1969 με τον Νορβηγό Ragnar Frisch. Λιγότερο γνωστό είναι ότι ο αγαπημένος του μαθητής, Tjalling Koopmans, τιμήθηκε κι αυτός με το Νόμπελ το 1975, από κοινού με τον Leonid Kantorovich, για το έργο τους στην ανάλυση δραστηριοτήτων˙ τον πρόδρομο της επιχειρησιακής έρευνας.

Πριν μεταβεί στις Ηνωμένες Πολιτείες, στις αρχές του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, όπου και ανέλαβε τελικά την Cowles Commission, ο Koopmans δίδασκε επίσης στο Ρότερνταμ, καλύπτοντας τα μαθήματα Μαθηματικών Οικονομικών του Tinbergen, ο οποίος είχε προσωρινά μεταβεί στη Γενεύη. Το βιβλίο τού Koopmans Tanker Freight Rates and Tankship Building αποτελεί μέχρι σήμερα βασική ύλη σε κάθε προχωρημένο μάθημα Ναυτιλιακής Οικονομικής.

Εκείνο όμως που προσωπικά θεωρώ ακόμη σημαντικότερο είναι το άρθρο του Koopmans του 1947, Measurement without Theory. Μου το είχε στείλει ένας ιδιαίτερα οξυδερκής φοιτητής μου, ο Armando Veras Sepúlveda, υπενθυμίζοντάς μου αυτά που τους δίδασκα ήδη από το 2006: «τα δεδομένα δεν είναι για να γεννούν θεωρίες αλλά μόνο για να τις επαληθεύουν». Έκτοτε, το αφιερώνω, με πολύ τρυφερότητα, στους φίλους και συναδέλφους οικονομέτρες, ιδίως εκείνους της ανάλυσης χρονολογικών σειρών.

Δεν ήταν, λοιπόν, παρά αυτονόητο να δοθεί στο εμβληματικό κτήριο της πανεπιστημιούπολής μας το όνομα «Tinbergen Building».

Όταν μετακινήθηκα από τη Σουηδία στο Ρότερνταμ το 1992, το δεκαεπταώροφο Tinbergen Building βρισκόταν υπό ανακαίνιση. Τα γραφεία μας στεγάστηκαν προσωρινά απέναντι, στο Brainpark—ένα είδος «Silicon Valley» του Ρότερνταμ˙ όμως οι αίθουσες διδασκαλίας δεν μπορούσαν φυσικά να μετακινηθούν κι αυτές. Έτσι, οι πρώτες μου διαλέξεις, στον δριμύ χειμώνα του 1992–93, δόθηκαν μέσα σε ένα κοντέινερ! Ίσως, τελικά, η μετέπειτα αγάπη μου για το «κουτί» να μην ήταν εντελώς άσχετη με εκείνον τον χειμώνα…

Κι όμως, από εκείνο το ταπεινό «κουτί» αναδείχθηκαν πολλοί εξέχοντες «Ροτερνταμέζοι»—και, ασφαλώς, πολλοί αξιόλογοι συνάδελφοι. Με την ολοκλήρωση των εργασιών επιστρέψαμε στο κτήριο. Το Ρότερνταμ ήταν τότε μια πολύ διαφορετική πόλη. Από το γραφείο μου στον 12ο όροφο αγνάντευα ακόμη αγελάδες, στα ανοιχτά χωράφια του Capelle aan den IJssel. Στην πανεπιστημιούπολη, κάθε φορά που ακούγαμε άλλη γλώσσα πέραν της ολλανδικής, γυρίζαμε το κεφάλι με έκπληξη. Στο κέντρο της πόλης υπήρχε ένα και μοναδικό γραφείο τουριστικών πληροφοριών στην Coolsingel, και θα στεκόσουν τυχερός αν το έβρισκες επανδρωμένο. Κοιτάξτε όμως το Ρότερνταμ σήμερα: το «Μανχάταν της Ευρώπης»! 

Το Ρότερνταμ έλαβε Δικαιώματα Πόλης στις 7 Ιουνίου 1340—σχεδόν επτά αιώνες πριν. Τότε δεν ήταν παρά ένας μικρός οικισμός δύο χιλιάδων ψυχών. Το πώς αυτός ο λασπώδης οικισμός στις όχθες του ποταμού Ρότε εξελίχθηκε στο «Μανχάταν» της Ευρώπης και στο μεγαλύτερο λιμάνι της ηπείρου, συνιστά μια συναρπαστική αφήγηση: μια ιστορία αδιάκοπης εργασίας, σεβασμού προς τον συμπολίτη, προσήλωσης στο κράτος δικαίου και βαθιάς συνείδησης της κοινής μας κληρονομιάς και κοινών αξιών.

HX
Έτος Κυρίου 2026, Πρωτομαγιά